کیوسک kiyusk


روشنایی های شهر şəhərin ışıqları

شورابیل şorəbil

ŞORƏBİLDƏN SİZƏ YAZIRAM

Leyla Novruzi

Burası Şorəbil... Şorəbil gölü... Şor su. Ərdəbil şəhərində yerləşir və İranın, şəhərin içində olan yeganə təbii gölüdür. Sahəsi 180 hektar. Dərinliyi 20 metrə yaxın. Universitetin xiyabanındadır və Səreyindən sonra Ərdəbilin ikinci turistik məkanı sayılır. Ərdəbillilər üçün bu gölun çoxlu xatirələri var. Hər zaman yaşlıların yanında Şorəbildən bəhs eləyirəndə gözləri parıldayır, onun palçığından bir məşuqə kimi danışırlar: “Şorəbilin palçığı dəri və məfasil xəstəliklərini mualicə eləyərdi”. Böyük babam deyir: “Biz gəncliyimizdə paltarlarımızı çıxardıb oturardıq suda və onun palçığını canımıza sürtərdik”. Deyir: “O zamanlar xalq için Şorəbil təkcə mualicəvi göl kimi məşhur idi. Indiki kimi hamı gəzməyə gəlmirdi. Indi qayıq gəzintisi var, heyvanxanası var, oteli var və nə gədər oyun yerləri. O vaxtlar hətta digər şəhərlərə də palçığından göndərərdik”. Əlbəttə, doktorlardan onun müalicəvi əhəmiyyəti barədə soruşanda qəbul eləmirlər… Internetdə axtarıram, bəlkə Şorəbilin keçmişinə dair bir foto tapam. Amma yoxdur. Ərdəbildə olan iranşinası Bünyadinin məsulundan soruşuram. Axtarır, amma tapa bilmir. Deyir, o zamanlar hamı Şorəbilə mualicə üçün gəlirmiş, foto çəkən olmurmuş və yadına saldığım üçün təşəkkür eləyir. Deyir, gərək foto tapıb arxivinə qoysun. Nədən Şorəbil adlanıb? Keçmiş zamanlarda bu gölün suyu çox şor olarmış. (Buna görə mualicəvi olduğunu düşünürlər), amma sonrakı illərdə şirin su qatışıb və şorluğu azalıb. Bu səbəbdən indi qızılala (qızılxallı) balığı da saxlayırlar burda. Suyu şor olduğuna görə adı qalıb “Şorəbil”! Boyuk anam deyir, şirin su qatılandan Şorəbil heç kimi mualicə eləmir və bir ah çəkir… Yadıma Abbas Mərufinin “Ölülər simfoniyasi” adlı kitabı duşur. Orda Şorəbilin adını “Şorabi” yazıb, Aydın və Orxan adlı xarakterlərin bu göldə keçən uşaqlıqlarından bəhs etmişdi. Amma gənclərin də Şorəbillə bağlı xeyli xatirələri var. Burda çoxlu sevgilər yaranıb. Sevgililər axşamlar gəziblər, gülüblər, seviniblər və eşqdən danışıblar... Havalar isti olanda Ərdəbilin havası sərin olduğu üçün digər şəhərlərdən qonaqlar gələr və Şorəbilin ətrafında gəzişirlər. Onlarla danışanda deyirlər: ”Şorəbilin suyundan qalxan sərin yel bizim üçün çox maraqlı və ləzzətlidir”. Ancaqa insanda bəzən pis xatirələr də yaranır. Məsələn, iki il öncə qış mövsümündə iki qız suda boğuldu. Bir neçə tələbə universitetdən çıxıb Şorəbildə selfi, foto çəkmək istəyiblər. Çıxıblar buz bağlamış suyun üstünə. Buz sınıb və... Çoxu nicat tapıb, amma iki gənc qız boğulub … Şorəbili dolanıram və o gənc qızların həyatlarını, sevgililərin sözlərini, ata-babaların xatirələrini fikirləşirəm. “Şorəbil, nələr görüb eşidibsən, amma səsin çıxmayıb. Təkcə insanların dərdlərini və xoşluqlarını canuna almısan. Bəlkə sənin səsin bir gün bizlərin dilindən digər ölkələrə gedər. Atalar demışkən su aydınlıqdır. Bəlkə sən də Ərdəbil şəhərinin aydınlığısan”. http://xeber365.com/yazar-sor-bild-n-siz-yazIram-97.html

   + لیلا نوروزی - ۱٢:۱٤ ‎ب.ظ ; شنبه ۱٠ تیر ۱۳٩٦

تاریخی از اسبهای قشقایی

yazar:Leila Noroozi

QAŞQAYI ATLARININ TARİXİ Atın Azərbaycan və türk mədəniyyətində boyuk bir yeri var və nəcabət, ədəb və nemətin çox olmağının simvoludur. Türk xalqlarında belə bir inanc var ki, allah əsl atı onlara bağışlamaqla onlara digər xalqlara nisbətdə üstünlük verib. Hətta türklərin tarixində ata sitayış etdikləri dövr də olub və ya məşhur və boyuk insanların atlarının dəfnində əzəmətli bir mərasim təşkil edilib. Iranın qaşqayı türkləri ki, bir milyon yeddi yüzə yaxın nümayəndələri var, dünyanın məşhur at becərənlərindəndirlər. Vasili Bartledin qaşqayı adında bir nəzəriyyəsi var: “Qaşqayı adı qaşqa kəlməsindəndir ki, bu, bir türki kəlimədir”. Qaşqa - alnı ağ olan ata deyərlər. Bu üzdən belə demək olar ki, qaşqayların tarixində at həmişə önəmli yer tutub. Qaşqayılar köçəri xalq olduqlarından yaylaq-qışlağa atla gedərlər, at sürməkdə çox bacarıqlıdılar və bu işi sevərlər. Dərə Şuri, qaşqayıların bir qoludur və adları “Dərə Şur” qışlağından götürülüb. Qaşqayların arasında ən çox at saxlayanlar və atçılar onlar sayılır. Təəssüf ki, Riza şah zamanında bu padişahın bəzi yanlış səyasətləri Dərə Şurilərin, atlarının 80-90-ni itirmələrinə səbəb olub. Doktor Əmrullah Yüsifi bəydən – ki, qaşqayıların ən savadlılarındandır - Riza şahın bu işinin səbəbini soruşuram və o, belə cavab verir: “Riza şah qaşqayılara qəzəbliydi. Çünki hökumətlə qaşqayıların arasında olan savaşlarda qaşqayılar atdan istifadə eləyirdilər və savaşda udurdular. Bu üzdən Riza şah əmr elədi ki, Dərə Şuri xalqı üçün at qadağan olunsun. Bu əmri icra eləyən polkovnikin adı Nuriydi. Bu səbəblə qaşqayıların xatirələrində “nuri ili” yarandi. Əlbət, Dərə Şurilərin bəziləri müxtəlif yollarla atlarını gizlətdilər...” Dərə Şurinin savaşçı xalqı öz atlarıyla döyüş meydanında ilk sözü deyərmişlər. Onlar atlarının təlimi üçün çox miqdar sərmayə sərf eləyərmişlər və atları ölkənin bütünündə məşhur imiş. Dərə Şuri atlarının xüsusiyyətləri: Uzun illər ərzində dağ-daşda köç apardıqlarından təqib və ov üçün güclü ayaqları var. Dağlıq havasında yaşamaları və oranın suyunu içmələri enerjilərinin çox olmasına səbəbiyyət verib. 30 dərəcə havaya təhəmmül eləyirlər və son dərəcə dözümlüdülər. Bu atların dəriləri nazik, gözləri qabadır . Qaşqayıların məşhur atları: Qızıl, Qoç, Kəhər, Təvəkkül, Qızıl Niru, Qızıl Şərak, və s... 1975-ci ilin sentyabr ayında Ziyad xane Setorke Dərə Şuri - ki, “at atası” da adlanır - qaşqayı xalqının atlarını toplayır və onların təliminə başlayır. Təvəkkül, Tac, Şahpər, Bac Alan, Ulduz, Qara Quş, Tərlan, Ceyran, Türkmən, Əslan o zaman at adlarıymış. Bu ilin sentyabr ayının ilk günlərində Şəhriza şəhərində Ziyad xane Setorkün xatirəsinə həsr olunmuş “Dərə Şuri atlarının gözəllik milli festivalı” keçirilib. Festivalda 120 at iştirak edib. Onlardan bəzilərinin qiyməti bir milyarddan yuxarıdı. Bu il ilk dəfə keçirilən festivala İsfahan, Fars, Kirman, Çaharmahale Bəxtiyari, Kohgiluyə, Boyr Əhməd və Buşehr vilayətlərindən də atlar qoşulmuşdu. Festivalın hədəfi Dərə Şuri atlarının tanıtmaq idi. Sonunda “Qara Quş” adlı at ilk rütbəni qazandı. ...Və illərdən sonra qaşqayı uşaqları ata-baba atlarının çapmasını gördülər. O atların ki, rənglərilə bütün seyrçilərin ürəyində yer qazandılar.

http://xeber365.com/yazar-at-sevgisi-95.html

   + لیلا نوروزی - ۱٢:۱٢ ‎ب.ظ ; شنبه ۱٠ تیر ۱۳٩٦

حکماوار تبریز

Təbrizin min bir yaşılı - Höhmavar

Leyla Novruzi

Yaşıl, göyərmək, yaşamaq. Bunların bizim xatirələrimizdə nə mənası var? Yaşıl rəng nəyin simvoludur? Yaşıl sakitləşdirici xarakterə malik olduğu üçün dünyada sağlıq və təhlükəsizlik rəngi kimi məşhurdu. Ancaq ölkədən ölkəyə və tarix boyu bu məna fərqli olub. Məsəla, orta əsrlərdə yaşıl, yeni yaşamın simvolu idi. Bu səbəbdən o zamanlar gəlin paltarı yaşıl olarmış. Çində isə yaşıl rəng sərvət simvolu sayılır. Türk millətinə yaşıl rəng yaşamaq, böyümək, göyərmək, yeni gün, döğulmaq, sağlıq və hayatdan hekayət eləyir. Hər nəyin rəngi yaşıl olsa, onu sevib qoruyarlar. Təəssüf ki, zaman keçdikcə və həyatda sənayenin rəngləri çoxaldıqca təbiətin yaşıllığı da itir, insanın ruhu habelə... Bir zamanlar Təbriz bağ şəhər adlanırmış. və havası ən gözəl havalardanmış. Amma indi Təbriz yaşıl deyil. Təkcə bəzi yerlərində yaşıllıq görmək olur. Höhmavar belə yerlərdəndir. Hər zaman Təbrizin Azərbaycan xiyabanından keçəndə gözüm o əldə görünən bağlara düşərdi. Kimdən soruşsam ki, bu bağlar nə bağlarıdı, belə söyləyərdilər: “Bura park olacaq, adı da Azərbaycanın böyük parkıdı” və parkın vüsətindən danışardılar. Iş elə gətirdi ki, təbrizli rejissor Məhəmməd Alimuradi bəy Höhmavar haqqında sənədli film çəkmək istədi və mən də onların qrupuna qoşulub Höhmavarı tanımağa başladım: Höhmavarın tarixində belə yazılıb: “Qabaq zamanlarda Höhmavarın adı “Hamı Kavar” imiş ki, iki kəlmənin mürəkkəbidir: hamı +kavar. İran Azərbaycanında “hamı” bütün mənasındadır, “kavar” da tərəvəz adıdı. Bu addan məlum olur ki, keçmiş zamanlarda höhmavarlıların işi tərəvəz əkinçiliyiymiş. O əkinçilərdən ki bu işin tarixini soruşuram, 700-1000 ilə yaxın bilirlər. Ancaq Təbrizin əkinçilik cihadının rəisi 500 ilə yaxın söyləyir və deyir: ”Höhmavar əkinçiləri ən professional əkinçilərdəndilər ki, ata-babadan qalan yerləri indiyə qədər qoruyublar”. Əkinçilərin yerlərinə gedirəm. Mənə ot çayı dəmləyirlər, ağacdan alma dərib, yerdən kələm çıxardıb gətirirlər. Hansı bağa gedirəm, məhəbbətlə qarşılayırlar. Oturub ürək sözlərinə qulaq verirəm. Höhmavarın sahəsi 700 hektara yaxınıymış, amma son 10 ildə iqamətgah kimi istifadə olunmağa başlayıb. Bu səbəbdən əkin yerlərinin yarısı aradan gedib. Bir tərəfdən də “Azərbaycanın böyük parkı” adlanan layihə təklif olunub və bu da qalan əkin yerlərinin də yoxa çıxmağına səbəb olur. Bura elə bir haldadır, əkinçilər yerlərində elə bir şərait yaradıblar ki, Təbrizin, demək olar ki, o parka ehtiyacı yoxdu! Höhmavarda görürəm ki, ailələr uşaqları ilə gəlib orda gəzir, dolanır və tərəvəz alırlar. Onlardan tərəvəzi niyə burdan aldıqlarını soruşuram, belə cavablayırlar: “Gəlirik gəzək, ürəyimiz açılsın”. Höhmavarın ən uca binasının – ki, hələ tikintisi bitməyib –gözətçisini tapıb yuxarı çıxmaq üçün izn alıram. Qaranlıqda pilləkənlərlə on üçüncü mərtəbəyə yetişirəm. Uzaqda Təbrizin binaları görünür. Onlarla aramdakı məsafə min bir yaşıl rəngə bürünüb. Adam ömrü boyu o yaşıllıqda yaşamağa həvəslənir! Bir qismi bir əkin: pomidor, kələm, qara badımcan, xiyar... Binanın solunda, iki binanın arasında yerləşən əkin yerinə baxıram. Rizayı adlı qoca bir kişinin yeridir ki, oğlanlarıyla işləyir. Neçə nəfər də işçisi var (əkinçilərin verdiyi məlumatdan hər yerdə bir neçə nəfər işçi işlədiyini bilirəm). Rizayi bəy deyir: “Nə qədər istədilər mən də o biri əkinçilər kimin buranı satam, razılaşmadım”. Yolun bu əlini də təkcə Rizayinin yeri tutub... Ucada durarkən fikirləşirəm ki, neçə nəsil əkinçi Höhmavarın toprağında işləyib. Neçə yaşları olar? Kimsə bilmir. Və yaşıl rəng ki ayağımın altında parıldayır... və binalar ki onları aradan aparır... Gözüm sataşır əkinçilərin binasına: doğma bir memarlıq! özləri adını “xana bağ” qoyublar, yənı bağı olan ev. Palçıqdan düzəldilmiş bir otaq... Qar yağanda içinə dammasın, əriyib axsın deyə yumurta şəklindədi... Əkinçilərin dincəlmək yeridi. Evə dönəndən sonra internetdə dünyanın əkin yerlərini araşdırıram, gözüm “aqroturizm” kəlməsinə sataşır. Əkinçilik və turizmin mürəkkəbidir ki, əkin yerlərinə turistlərin cəzb olunması və əkinçilərin qazancının artması məqsədi daşıyır. Höhmavarlılar “agroturizm” kəlməsini heç eşitməyiblər, ancaq görünür ki, yerlərini cəzbedici eləməyə çalışıblar. Rizayi bəy deyir: “Bu güllər ki görürsüz, özüm üçün deyil. Bunları xalq üçün əkmişəm ki, gələndə ləzzət aparsınlar”. Bəzi əkinçilər bağlarına uşaqlar üçün oyun qurğuları qoyublar. Millət əkin yerlərində gəzir və istədiyini seçir. Amma hələ çox işlər görülməlidi ki, aqroturizm Höhmavarda yerləşsin: turist üçün doğma memarlıqlarını dizayn eləmək, satış və yerlərin dizaynı, uşaqlar üçün oyun yerləri, əkinçilik təlimlərinin keçirilməsi... Bunlar bağların yoxa çıxmasının qarşısının alınmasına səbəb olar. Həm park olar, həm də əkinçilərin qazancı artar. Şəhərdə tərəvəz satılan yerlərə gedirəm. Dükançılar Höhmavarın tərəvəzinə səsləyirlər. Biri deyir ki, bu tərəvəzlər digər şəhərlərə də gedir. Xalq tərəvəz alıb evinə dönür. Xiyabanın səsi beynimdə səslənir. Höhmavarı fikirləşirəm və yaşıl rəng girir xəyalıma. Xəyalımda Höhmavarın min bir yaşılında yaşayıram. Yaşıl, göyərmək, yaşamaq. Bunların bizim xatirələrimizdə nə mənası var? Yaşıl rəng nəyin simvoludur? Yaşıl sakitləşdirici xarakterə malik olduğu üçün dünyada sağlıq və təhlükəsizlik rəngi kimi məşhurdu. Ancaq ölkədən ölkəyə və tarix boyu bu məna fərqli olub. Məsəla, orta əsrlərdə yaşıl, yeni yaşamın simvolu idi. Bu səbəbdən o zamanlar gəlin paltarı yaşıl olarmış. Çində isə yaşıl rəng sərvət simvolu sayılır. Türk millətinə yaşıl rəng yaşamaq, böyümək, göyərmək, yeni gün, döğulmaq, sağlıq və hayatdan hekayət eləyir. Hər nəyin rəngi yaşıl olsa, onu sevib qoruyarlar. Təəssüf ki, zaman keçdikcə və həyatda sənayenin rəngləri çoxaldıqca təbiətin yaşıllığı da itir, insanın ruhu habelə... Bir zamanlar Təbriz bağ şəhər adlanırmış. və havası ən gözəl havalardanmış. Amma indi Təbriz yaşıl deyil. Təkcə bəzi yerlərində yaşıllıq görmək olur. Höhmavar belə yerlərdəndir. Hər zaman Təbrizin Azərbaycan xiyabanından keçəndə gözüm o əldə görünən bağlara düşərdi. Kimdən soruşsam ki, bu bağlar nə bağlarıdı, belə söyləyərdilər: “Bura park olacaq, adı da Azərbaycanın böyük parkıdı” və parkın vüsətindən danışardılar. Iş elə gətirdi ki, təbrizli rejissor Məhəmməd Alimuradi bəy Höhmavar haqqında sənədli film çəkmək istədi və mən də onların qrupuna qoşulub Höhmavarı tanımağa başladım: Höhmavarın tarixində belə yazılıb: “Qabaq zamanlarda Höhmavarın adı “Hamı Kavar” imiş ki, iki kəlmənin mürəkkəbidir: hamı +kavar. İran Azərbaycanında “hamı” bütün mənasındadır, “kavar” da tərəvəz adıdı. Bu addan məlum olur ki, keçmiş zamanlarda höhmavarlıların işi tərəvəz əkinçiliyiymiş. O əkinçilərdən ki bu işin tarixini soruşuram, 700-1000 ilə yaxın bilirlər. Ancaq Təbrizin əkinçilik cihadının rəisi 500 ilə yaxın söyləyir və deyir: ”Höhmavar əkinçiləri ən professional əkinçilərdəndilər ki, ata-babadan qalan yerləri indiyə qədər qoruyublar”. Əkinçilərin yerlərinə gedirəm. Mənə ot çayı dəmləyirlər, ağacdan alma dərib, yerdən kələm çıxardıb gətirirlər. Hansı bağa gedirəm, məhəbbətlə qarşılayırlar. Oturub ürək sözlərinə qulaq verirəm. Höhmavarın sahəsi 700 hektara yaxınıymış, amma son 10 ildə iqamətgah kimi istifadə olunmağa başlayıb. Bu səbəbdən əkin yerlərinin yarısı aradan gedib. Bir tərəfdən də “Azərbaycanın böyük parkı” adlanan layihə təklif olunub və bu da qalan əkin yerlərinin də yoxa çıxmağına səbəb olur. Bura elə bir haldadır, əkinçilər yerlərində elə bir şərait yaradıblar ki, Təbrizin, demək olar ki, o parka ehtiyacı yoxdu! Höhmavarda görürəm ki, ailələr uşaqları ilə gəlib orda gəzir, dolanır və tərəvəz alırlar. Onlardan tərəvəzi niyə burdan aldıqlarını soruşuram, belə cavablayırlar: “Gəlirik gəzək, ürəyimiz açılsın”. Höhmavarın ən uca binasının – ki, hələ tikintisi bitməyib –gözətçisini tapıb yuxarı çıxmaq üçün izn alıram. Qaranlıqda pilləkənlərlə on üçüncü mərtəbəyə yetişirəm. Uzaqda Təbrizin binaları görünür. Onlarla aramdakı məsafə min bir yaşıl rəngə bürünüb. Adam ömrü boyu o yaşıllıqda yaşamağa həvəslənir! Bir qismi bir əkin: pomidor, kələm, qara badımcan, xiyar... Binanın solunda, iki binanın arasında yerləşən əkin yerinə baxıram. Rizayı adlı qoca bir kişinin yeridir ki, oğlanlarıyla işləyir. Neçə nəfər də işçisi var (əkinçilərin verdiyi məlumatdan hər yerdə bir neçə nəfər işçi işlədiyini bilirəm). Rizayi bəy deyir: “Nə qədər istədilər mən də o biri əkinçilər kimin buranı satam, razılaşmadım”. Yolun bu əlini də təkcə Rizayinin yeri tutub... Ucada durarkən fikirləşirəm ki, neçə nəsil əkinçi Höhmavarın toprağında işləyib. Neçə yaşları olar? Kimsə bilmir. Və yaşıl rəng ki ayağımın altında parıldayır... və binalar ki onları aradan aparır... Gözüm sataşır əkinçilərin binasına: doğma bir memarlıq! özləri adını “xana bağ” qoyublar, yənı bağı olan ev. Palçıqdan düzəldilmiş bir otaq... Qar yağanda içinə dammasın, əriyib axsın deyə yumurta şəklindədi... Əkinçilərin dincəlmək yeridi. Evə dönəndən sonra internetdə dünyanın əkin yerlərini araşdırıram, gözüm “aqroturizm” kəlməsinə sataşır. Əkinçilik və turizmin mürəkkəbidir ki, əkin yerlərinə turistlərin cəzb olunması və əkinçilərin qazancının artması məqsədi daşıyır. Höhmavarlılar “agroturizm” kəlməsini heç eşitməyiblər, ancaq görünür ki, yerlərini cəzbedici eləməyə çalışıblar. Rizayi bəy deyir: “Bu güllər ki görürsüz, özüm üçün deyil. Bunları xalq üçün əkmişəm ki, gələndə ləzzət aparsınlar”. Bəzi əkinçilər bağlarına uşaqlar üçün oyun qurğuları qoyublar. Millət əkin yerlərində gəzir və istədiyini seçir. Amma hələ çox işlər görülməlidi ki, aqroturizm Höhmavarda yerləşsin: turist üçün doğma memarlıqlarını dizayn eləmək, satış və yerlərin dizaynı, uşaqlar üçün oyun yerləri, əkinçilik təlimlərinin keçirilməsi... Bunlar bağların yoxa çıxmasının qarşısının alınmasına səbəb olar. Həm park olar, həm də əkinçilərin qazancı artar. Şəhərdə tərəvəz satılan yerlərə gedirəm. Dükançılar Höhmavarın tərəvəzinə səsləyirlər. Biri deyir ki, bu tərəvəzlər digər şəhərlərə də gedir. Xalq tərəvəz alıb evinə dönür. Xiyabanın səsi beynimdə səslənir. Höhmavarı fikirləşirəm və yaşıl rəng girir xəyalıma.Xəyalımda Höhmavarın min bir yaşılında yaşayıram. http://xeber365.com/yazar-t-brizin-min-bir-yasili---hohmavar-94.html

   + لیلا نوروزی - ۱٢:۱٠ ‎ب.ظ ; شنبه ۱٠ تیر ۱۳٩٦

iran azərbaycanının məşhur hikayə yazarları داستان نویسان آذربایجان ایران

yazar:Leila Noroozi

İran Azərbaycanının ədəbiyyatı, xüsusilə hekayə ədəbiyyatı, son illərdə xeyli inkişaf edib və güclənib. Görünür ki, yazıçılar öz doğma dillərindən, ata-babadan qalan sözlərdən istifadə eləyib, onları yeni şəkildə yaratmağa səy eləyirlər. Müstəqil janr olaraq hekayə ədəbiyyatının başlanğıc tarixi dəqiq bəlli deyil. Ancaq araşdırma məqalələrdə onun müstəqil şəkildə 1920 hududunda yarandığını görmək olar. Pəhləvi zamanından İran inqilabina qədər türk dili qadağan olunduğu üçün türki yazıların nəşri yasaq imış. Ancaq bəzən bəzi yazıçılar qaçaq şəklində əsərlərini çap eləyirmişlər. O cümlədən, Səməd Behrəngi, Qulamhüseyn Saidi, Əli Təbrizi və digərləri... İnqilabdan sonra milli və mədəni azadlıqların yaranması yenidən müxtəlif millətlərin əsərlərini öz ana dilində yazıb və kitablarda, mətbuatda nəşr eləmələrinə səbəb oldu. Bu yazıda İran Azərbaycanının 10 məşhur hekayə yazarlarını seçib müəriffisinə çalışmışam. Burda həm fars, həm də türk dilində yazanlar qeyd olunub. Bir araşdırmada görünür ki, bu hekayə yazarlarının çoxu şeirdə yazırmışlar və bunlar bir-birindən ayrı deyilmiş. Odur ki, bu yazıçıların şeir kitablarının ünvanı da qeyd olunmalıdı. Həmçinin gənc nəsildən də bir neçə güclü yazıçının adı çəkilir ki, əsərləri çap olub və yaxşı nəzərlər qazanıblar: 1.Fəriba Vəfi Hekayə yazarı 1962-ci ildə Təbriz şəhərində doğulub. “Rahat oldun, ata” adlı hekayəsi ilk ciddi əsəri olaraq 1988-ci ildə “Adinə” dərgisində çap olunub. Ilk romanı “Mənim guşum” kitabıdır ki, 2002-ci ildə çap olundu və tənqidçilərin diqqətini qazandı. Hekayələri müxtəlif dillərə çevirilib. O cümlədən, ingilis, alman, italiyan, yapon, türk və s... “Mənim guşum” kitabı 2002-ci ildə İranda “ilin ən yaxşı romanı” adına layiq görülüb və “Huşəng Golşiri” festivalının üçüncü dövrəsinin ödülünü, ”Yəlda” festivalının ikinci dövrəsinin ödülünü qazanıb. “Təbbət röyası” adlı kitabı 2005-ci ildə “Mehrgane Ədəb” və “Gölşiri” festivalında “ən yaxşı roman” ödülünü qazanıb. Fəriba Vəfi, əksərən, qadınlar haqqında yazır. Məsəla, “Mənim guşum” kitabında hekayə ailəli bir qadının dilindən rəvayət olunur. Bir qadın ki, gündəlik bir yaşamdadır. Ravi özündən deyir, öz yaşamından, qadın hisslərindən... Fəriba Vəfi Iran qadınlarının yaşamını yazır! Kitabları “Səhnənin dərinliyində”, “Hətta o zaman ki gülürəm”, “Villa yolunda”, “Üfüqün hamısı”, “küləksiz kürəksiz”, “Mənim guşum”, “tərlan-təbbət röyası”, “Küçələrdə bir sirr”, “Ay tam olur”, “Sondan sonra” və s... Riza Bərahəni Yazıçı, tənqidçi, şair 1935-ci ildə Təbriz şəhərində yoxsul ailədə anadan olub. Məktəbə gedərkən məcbur imiş işləsin. 22 yaşında Təbriz universitetində İngilis ədəbiyat və dilindən təhsil alıb. Sonra Türkiyəyə gedib və orda PHD (doktorluq) oxuyub. Irana dönəndən sonra universitetdə təhsillə məşğul olub. O zamana qədər ki Irandaydı, neçə dövrə tənqid, şeir və hekayə atelyesi var idi. Ən məşhur tələbələrindən ki, indi güclü yazar olublar: Şiva Ərəstuyi, Hoşyar Ənsarifər, Məhsa Mohebəli, Roza Cəmali, Əhməd Nadəli, Şəms Aqacanidir. 1972-ci ildə Amerkaya gedib və 1977-ci ildə insan haqlarının ən yaxşı jurnalisti ödülünü qazanıb. Neçə müddət SAVAK zindanında qalıb. Riza Bərahəni “Kəpənəklərə xitab və niyə mən daha Nimayi şair deyiləm” kitabı ilə İranın postmodern şeirinin əsasını qoyaraq o zamankı İran şeirində bir dəyişiklik yaratdi. O, bu kitabı özünün ən önəmli kitabı bilir. Bu kitabda şeirin dili hər nədən çox gözə gəlir. Kitabları: Şeirlər: “Pəncərənin yanına gəl”, “Böyük kədərlər”, “Gül ayın silsiləsində”, “Günəş altında bir fəlakət”, “Günortadan bir gecə”, “Meşə və şəhər”, “Bağın maralları” vəs... Romanlar: “Ölülərin oxuması”, “Mənim vətənimin sirləri”, “Azadə xanım və onun yazarı”, “Elyas Nyu-Yorkda”, “Ayaz bəyin cəhənnəmli günləri”, “Toydan sonra nələr keçdi” vəs... Ğulamhüseyn Saidi Hekayə yazarı, dramaturq, ssenarist, (Ləqəbi Gohər Morad) 1936-cı ildə Təbriz şəhərində anadan olub, 1985-ci ildə Parisdə dünyadan gedib. Bir yoxsul ailədə yaşayırmış. Orta məktəbdə oxuyanda “Ayaqdan düşməyən” adlı uzun bir hekayə yazıb ki, “Barış gövərçini” adlı dərgidə çap olunub. Yeniyetməlikdə gənclərin təriqətçı təşkilatına goşulub, 17 yaşında “Fəryad Məsud” və “Azərbaycanın gəncləri” gündəliklərini nəşr eləməyə başlayıb. 18 yaşında mədəni təriqətlə əməkdaşlıqda ittiham olunaraq Təbrizdə həbs olunub. Belə söyləyirlər ki, Ğulamhüseyn Saidi klinikasında – ki, Tehranın Delgoşa xiyabanındaymış - çox zamanlar xəstələrindan pul almırmış. Saidinin teatr ssenarilərı ən yaxşı ssenarilərdəndi. Saidi, Bəhram Beyzayi, Əkbır Radi, Rəhim Xiyavi Iranın o zamankı teatrında dəyişiklik yaratmışdılar. 1967-ci ildə İranın yazıçılar Mərkəzinin əsas təsisçilərindən olub. Hekayə və ssenari yazmaqdan başqa “Kitab tənqidi” və “Əlifba” dərgilərinin redaktoru idi. 1974-cü ildə SAVAK onu həbs eləyib. Həbsxanadan çıxandan sonra 1978-ci ildə Amerikanın qələm icmasının dəvətilə ora gedib və İran inqilabından sonra Iranı tərk eləyərək Fransaya köçüb. Gohər Morad ləqəbi barəsində deyir: “Təbrizdəki evimizin dalında tərk olunmuş məzarlıq var idi və mən gün olurdu ki, saatlarla orda addımlayırdım. Bir gün gözüm bir qızın türbəsinə sataşdı ki, adı Gohər-Morad idi. Çox gənc dünyanı tərk etmişdi. Orda qərarım oldu ki, bu addan öz ləqəbim üçün istifadə eləyim. Üç parlaq və gözəl film Saidinin ssenarisi əsasında çəkilib ki, Iranın ən güclü filmlərindən sayılırlar: Dariyuş Mehrcuyinin “Inək” və “Dayereye mina” filmləri və Nasir Təqvayinin “Başqaların kənarında aramış” filmi. Sosial və tənqidi baxış, dramatık və güclü ssenari bu filmləri yaddaşlarda saxlayıb. Kitabları Hekayələrı: “Rey şəhərinin evləri”, “Əzadarane bəyəl”, “Türbə və beşik”, “Qorxu və titri”, “Məqtəl”, “Gülən tatar”, “Qəribə şəhərdə”, “Pəncənin yeri havada” vəs... Film ssenarilərı: “Həyasızlıq mövsümü”, “Biz eşitmirik”, “Inək”, “Dayereye mina” vəs... Teatr ssenariləri: “Zəhak”, “Qurdlar”, “Ilan məbəddə”, “Börklü ay, börksüz ay”, “Vərzilin əllərində ağac olanları” vəs ... Səməd Behrəngi Hekayə yazarı, tədqiqatçı, mütərcim, şair 1939-cu ildə Təbrizdə yoxsul ailədə doğuldu və 1968-ci də Araz çayında boğuldu.. 18 yaşında müəllim olub, həyatının sonuna qədər Azərşəhr, Məməğan, Qazi Cihan, Guganda- ki, o zaman kənd idilər- tədris elədi. 1960-cı ildə ilk müntəşir olan “Adət” hekayəsini yazdı və “Təlxun”, “Adsız” hekayələri ilə yaradıcılığa davam elədi. Ingiliscədən, Istanbul türkcəsindən fars, fars dilindən Azərbaycan türkcəsinə əsərlər çevirib. O cümlədən və Mehdi Əxəvan Salisdən, Əhməd Şamludan, Furuğ Fərruxzaddan, Nima Yuşic neçə şeir... Azərbaycan folkloru və tərbiyəti məsail barəsində də araşdırma yığincaqları var ki, müntəşir olub. 1961-ci ildə orta məktəbin tədrisindən ixrac olub... Və sonunda 1968-ci ildə Araz çayında boğulub və olüb. Səmədin ölümünə inanmaq asan deyildi. Xüsusən, Cəlale Ale Əhməd və Ğulamhüseyn Saidi üçün ki Səmədin qələmini kəşf eləmişdi. O anda ki xəbər Tehrana çatmışdı, onlar hətta bu işdə SAVAKın əli olduğunu düşünməyə də hazır idilər. Belə deyilmişdi ki, Həmzə Fərahəti adlı bir zabit Səməd olən ləhzədə onunla birlikdə görülüb. Fərahətinin hərbçi olmağı SAVAKın bu işdə əli olmağı şübhəsini lap şiddətli eləyirdi. Hər halda Səmədin nədən öldüyü heç zaman bəlli olmadı... Səməd Behrəngi qısa həyatında çox ərzişli və fikirli əsərlər yaratdi. Onun hekayələrinin qəhrəmanları hər zaman və hər dövrdə insanların ayılmasına və baxışlarına təsirli olub.. Kitabları: Hekayələri: “Ulduz və qarğalar”, “Adsız kəftərbaz keçəl”, “Məhəbbət əfsanəsi”, “Balaca qara balıq”, “Qarı və qızıl rəngli cücəsi”, “Koroğlu və Keçəl Həmzə”, “Qarğalar”, “Oyuncaqlar və adamlar”, “Dümrül” vəs ... Məqalələri və kitabları: “Iranın tərbiyəti məsailində araşdırma”, “Azərbaycan uşaqları üçün farsi əlifba”, “Uşaq ədəbiyyatının önəmi”, “Folkolor və şeir”, “Azərbaycanın əfsanələri”, “Tapmacalar, qoşmacalar”, “Azərbaycan məşrutə hərəkətində” vəs... Məhəmmədriza Bayrami Hekayə yazarı 1960-cı ildə Ərdəbildə anadan olub. Hekayə yazarıdı və İranın hekayə evinin rəisidir. Başlanğıcda hekayə yazmaq atelyesində iştirak eləyib, ancaq təhsil xərcini ödömək üçün işləməyə məcbur olub və atelyeyə gedə bilməyib. “Dağ məni çağırır” kitabi İsveçrənin “Qızıl ayı” və “Mavi kobra” ödülünü qazanıb. Son 20 ildə İranın ən yaxşı uşaq və yeniyetmələr üçün hekayə yazanlarından biridir. Yuta Hemil Rayş xanım “Dağ məni çağırır” kitabını alman dilinə çevirib. Kitabları: “Savalan nağılları”, “Bizim məktəbin qovağı”, “Gecə səhrada”, “Atmış vadisinin qartalları”, “Son yeddi gün”, “O zaman ki qaraçılar qayıdırlar”, “İldırım bir dəfə kükrədi”, “Dağ məni çağırır”, “Sınmış xol”, “Əjdəha və suyun əfsanəsi”, “O balaca adam”, “Təpənin dalında tüstü”, “Asma körpü”, “Dəniz quşları”, “Qaplanlar vadisi”, “Canavarlar qardan qorxmur”, “Qan yazısı”, “Səhradan keçmə”, “Yaşıl bağın ölüləri” vəs... Əhməd Sediqie Əşrəfi (Ə Nuranlı) Ərdəbilin ilk hekayə yazarı O zamana qədər ki həyatdaydı, pəhləvi rejiminin diktatura hakimiyyətinə görə yazılarını çap eləyə bilmədi. Öləndən sonra da əsərlərinin heç biri çap olunmadı. Bu yazıçı Tehranda olan azərbaycanlı yazıçılar icmasının üzvlərindən sayılırdı. Onun əsərləri bu sahənin mütəxəssislərinin nəzərində İranın ən keyfiyyətli əsərlərindən sayılır. “Qızıl atım və başqa öykülər” kitabı son illərdə çap olunub. Davud Ğəffərzadəgan Hekayə yazarı 1958-ci ildə Ərdəbildə doğulub və təhsilatın orda bitirərək müəllim olub. 1979-cu ildə ilk əsərini mətbuatda çap etdirib. 1988-ci ildə Tehrana köçərək Komək Amuzişi intişaratının ofisində işə başlayıb. Iyirmi ildən çox müxtəlif mövzularda hekayələr yazıb və “Biz üç nəfərik” adlı ərzişli kitabına görə İranın “20 il” adlı hekayə ədəbiyyatının ödülünü qazanıb, uşaq və yeniyetmə ədəbiyyat ərsəsində ən təsirli yazıçılardan sayılır. Uşaq və yeniyetmə festivalında son iki dəhənin ən yaxşı hekayə yazarlarından biri olaraq qızıl nişana layiq görülüb. Kitabları: Uşaq və yeniyetmələr üçün: “Gö mağaranın daş atanları”, “Gecə yarısının oxumağı”, “Durnaların uçması”, “Səkkiz qoca atlet, yeddi gənc oğlan” vəs ... Böyüklər üçün: “Fale xun”, “Əyyubun gecəsi”, “Kölgələr və uzun gecə”, “Biz üç nəfərik”, “Ağa Mirin öldürmək sirri”, “Adsız etiraflar kitabı”, “Hezarpa”, “Delriz qızlar” vəs ... Rüqəyyə Kəbiri Hekayə yazarı və şair 1962-ci ildə Xoy şəhərində anadan olub. Təbriz universitetində ulum azmyişgahi fakultəsində təhsil alıb. Rüqəyyə Kəbirinin yazılarının 90-i türk dilindədir. 2012-ci ildə Bakı şəhərində Azadlıq radiosunun keçirdiyi hekayə müsabiqəsində onun hekayəsi 180 əsərin içində birinci olub. Rejissor Qadir Fərivər qısametrajlı “Qaral” filmini Rüqəyyə Kəbirinin “Qar yağır” adlı hekayəsini əsasında çəkib. Bu film İranın “Pərvin Etisamı” festivalında və Təbrizin “Alma” festivalında ödül qazanıb. “Evim” romanı 2015-ci ildə Bakı şəhərində çap olub. Kitabları: Hekayə və romanları: “Ürəyim ağrıyır” (Bakı şəhərində 2012-ci ildə çap olunub), “Bu qapı heç döyülməyəcək”, “Evim”, “Online yazılar”, “Içimdəki qız, Yerdən uca topraq”, dünya qabar çalıb, yoldaş”, “Saçdan asılmış əjdaha” (Çin səfərindən yazılar) vəs... Şeirləri: “Təbrizim, al təbimi”, “Bir ocaqda iki kül topası” (Əsli-Kərəmdən yeni anlatı), “Gözlərinin dalınca gəzirəm” və... Salih Ətayi Şair və hikayə yazari 1951-ci ildə Ərdəbil şəhərində doğulub və Ərdəbildə yaşayır. Azərbaycan türkcəsində şeir və hekayələr yazır. Riza Seyyid Hüseyni Salih Ətayinin barəsində deyib: “Salih İran Azərbaycanının türk dilində həqiqətən yazan yeganə yazıçıdı”. Salihin yazıları modern dünyadan danışır və insanların yaşamını bu dünyada ədəbiyyat sahəsinə çəkir. Xarakterlər onun yazılarında özlərini axtarıb hekayəni yaradırlar. Kitabları: “Bəlkə daha deyəmmədim” (şeir), “Don kixot və dəli dümrülün körpüsü” (hekayələr toplusu), “Mənim adlarım” (roman) Hafiz Xiyavi Hekayə yazarı 1973-cü ildə Meşginşəhər (Xiyav) şəhərində anadan olub və orda yaşayır. “Törbəsi itən kişi” adlı ilk əsəri uzun zamanlar ən çox satılan kitablardan biri olub, barəsində çoxlu tənqidlər və qeydlər yazılıb. Uşaqlıqdan arzusu bu imiş ki, yazıçı olsun. Ancaq Iranın ən az yazan yazıçılarından biridir. Hafizin hekayələrində xarakterlər modern dünyada itmiş xarakterlərdilər ki, özlərini göstərmək istəyirlər. Onlar üçün öz yaşamları və yaşadıqları yer dünyanın ən önəmli şeylərindəndir. Buna görə də çalısırlar, hər şeyi cazəbdar görsünlər. Doğrudan da, belədir və Hafizin yazdıqlarında xarakterlər ən cazibədar xarakterlərdəndilər ki, real yaşamdan qaçıblar. Hafiz Xiyavinin yazılarının bir müəllifəsi onların doğma olmalarıdı. O özü deyir: “Məncə, o hekayə ki yazıçının iqlimindən heç iy və rəngi götürməyib, oxucunun heç dərdinə dəyməz”! Kitabları: “Törbəsi itən kişi” və “Eşşəyin qanının isi” http://xeber365.com/yazar-iran-az-rbaycaninin-m-shur-hekay-yazarlari-93.html

   + لیلا نوروزی - ۱٢:٠٦ ‎ب.ظ ; شنبه ۱٠ تیر ۱۳٩٦

satıcı فروشنده ی اصغر فرهادی

yazar: Leila Noroozi

Əsğər Fərhadinin “Satıcı” filmi haqqında Süjet Emad və Rəna gənc ailədirlər və Tehranın köhnə binalarından birində yaşayırlar. Bina, az qalır, uçsun. Bu üzdən sakinləri onu tərk eləyirlər. Emad müəllimdir və Rəna ilə birlikdə teatr oyunçularıdılar. Iqtisadi durumları yaxşı olmadığı üçün məcburən dostlarının evini kirayə götürürlər, ancaq bir xoşagəlməz hadisə baş verir... Onlardan əvvəlki kirayənişinin vəsaylı evdə qalıb. Hərçənd tamaşaçı filmin sonuna qədər bu xarakteri görməyəcək, amma kölgəsi Emad və Rənanın həyatında olacaq. Bir gün Emad evdə olmayanda qapının zəngi çalınır. Rəna gələnin Emad olduğunu düşünüb qapını açır və hamama gedir... Emad evə dönur. Pillələrdə qan izini görüb, sürətlə evə qaçır. Hamam qanlıdı, qonşular Rənanı xəstəxanaya aparıblar. Onlar Emada deyirlər ki, keçmiş kirayəçi bir fahişə imiş və o kişi ki evə girib Rənanı yaralayıb, həmin qadının müştərisi ola bilər. Rənaya təcavüz olunub-olunmadığı bəlli deyil... Rənanın ruhi durumu yaxşı deyil, gecələr yatmır. Emaddan çəkinir, hamama getmir, evdə tək qalmaqdan qorxur, hətta heç kimlə göz-gözə gəlmək istəmir. O, bu hadisədən utanır və buna görə də istəmir polisə şikayət eləsin. Hadisənin unudulmasını daha uyğun bilir. Hətta yad kişinin küçədə qalmış avtomobilini də itirməyə çalışır. Emad Rənanı sakitləşdirməyə, qorumağa səy göstərir, ancaq Rənanın vəziyyəti onu yorur. O, təcavüzçünü axtarır və sonunda da tapır... “Filmlərim real olduğu üçün elə bir oyunçu seçməyə çalışıram ki, yaşam kimi oyuna da bacarıqlı olsun”. Filmdəki hadisə bütün böyuk şəhərlərdə baş verə bilər. Filmin əvvəlində Emad deyir: “əgər əlimdə olsaydı, Tehranı söküb yenidən tikərdim. Amma bu real bir dünyada ola bilməz!” Fərhadi teatrı sinemaya gətirir: Artur Millerin “Satıcının ölümü” tamaşası ilə. Yənı o yerdə ki real yaşam Fərhadinin sinemasıdır, o dayanır və mubaliğə, oyun səhnəyə girir. Ilkdə boş oturacaq vardır ki, ışığın dəyişməsilə xarakterləri dəyişir və sonda iki əsas xarakter oturacaqda oturub və qrim edirlər. Hadisə onları dəyişib: oyun oynamağa başlayıblar. Rəna və Emad daha əvvəlki xarakterlər deyillər. Onlar həyatlarına maska ilə davam edəcəklər. Hərçənd Fərhadi teatrın ayağın ortaya çəkir, amma bu teatr onun sinemasının önündədir və mükəmməl qabağa gedirlər. Bəzi tənqidçilər bu filmin barəsində belə yazıblar ki, filmdə teatrın iştirakı mənfi təsir edir. Ancaq Fərhadi sinema və yaşamın mənasını yaxşı bilir! Real yaşamda xarakterlər bir problemlə üzləşəndə oyun oynamağa başlayırlar və bu oyunda yaşamlarına ən yaxın olan ssenari və xarakteri seçirlər. Öz duyğularını gizlətmək, ya da mübaliğəli göstərməkdən ötrü. Fərhadi o oyunçuları seçir ki, ssenaridəki həyat sahəsində özlərini oynasınlar və o xarakteri yaşasınlar. O deyir: “Filmlərim real olduğu üçün elə bir oyunçu seçməyə çalışıram ki, yaşam kimi oyuna da bacarıqlı olsun”. Tamaşacı filmə baxarkən xarakterlərlə yan-yana gedir. Rənanın reaksiyası onun reaksiyası ola bilər və o zaman fikirləşər ki, “mən, Rəna olsaydım, nə edərdim”. Burda real yaşamın xarakterin oyununa ehtiyacı olur. Bu film, Fərhadi sinemasın aiddir: yaşam, mənəviyat, insanlar və eşq kameranın gizli qatlarında Film real simvollarla doludur. İşarələr bir birinin yanında durub və hədəfə sarı gedirlər. Məsələn, kişinin əlində bir sınıq şüşə, ya fahişə qadının əlbəsəsi xarakterin keçmiş və ya gələn zamandakı reaksiyasını tamaşaçıya göstərir. Bu nişanələr vəziyyəti açıqlayarkən onlara can verir. Bu film, Fərhadinin sinemasına məxsusdur: yaşam, mənəviyyat, insanlar və eşq kameranın gizli qatlarında. Bir ailənin daxili hekayəsi ki, xarici faktorla toqquşandan sonra dəyişir. Hansı tamaşaçı “Eli barəsində”, “Nadirin Simindən ayrılması”, ya da “Satıcı”ya baxanda, özünü Eli, Simin, Nadir, Rəna, Emad və də digər obrazlarda görmür və film bitəndən sonra onları yaşamır? Satıcının hekayəsi köksüz hekayə deyil, onun nağılı və xarakterləri birdən yerdən bitməyiblər. Film öz tarixindən qabağı da tamaşaçıya xatırladır. Amma flaşbəklə yox, bəlkə o izlərlə ki, evdə var və o fahişə qadının xarakterilə ki, filmdə fiziki iştirak etməsə də, əsl xarakter kimi başqaları onun barəsində danışırlar. Rejissor onun izini əvvəldən sona qədər saxlayıb. Yenə filmdəki nişanələrə dönürəm: fahişə qadının vəsaylı, ev yiyəsinin əlində onun əlbisəsi tamaşaçıya, onun da qadınla əlaqəsi olduğunu anladır, evin divarındakı uşaq rəsmləri və sonra digər bir uşağın dialogu: “mən babamı sevmirəm, anamı sevirəm” və s... Bunlar hamısı bir keçmişdən və onun səbəblərindən danışır ki, bir evdə, ya da böyük bir sahədə, bir cəmiyyətdə var imış. Məsələn, Rəna və Emadın əvvəl yaşadıqları binada şüşələrin və divarların çatlaması kimi. Məncə, Fərhadi əgər digər filmlərində ailə, ya da xarakterlərin mənəviyyatını tənqid eləyirdisə, bu filmdə dairəni genişləndirib və cəmiyyəti filmin gizli qatında hədəf tutub. Elə bir cəmiyyəti ki, divarları çatlayıb və Emad demişkən “keşkə onu söküb yenidən tikmək olsaydı...” Fərhadinin filmində musiqinin yeri yoxdu, çünki yaşamda musiqi yoxdur Satıcı Fərhadinin yeddinci uzun flmidir ki farsi dilində çəkilib. İran və Fransanın müştərək işi olan bu film 125 dəqiqə davam edir. Rollarda Şəhab Hüseyni və Təranə Əlidusti çəkiliblər. Şəhab Hüseyni Kann festivalında bu filmdəki roluna görə “ən yaxşı oyunçu” mükafatını qazanıb. “Ən yaxşı ssenari” mükafatına isə Əsğər Fərhadi layiq görülüb. Film İran sineması tərəfindən 2017-ci ildə Oskara namizəd göstərilib. Fərhadinin diğər filmləri kimi “Satıcı”nın da dramatik və açıq bir sonu var. Bu rejissor “Od bayramı” filmilə Irandakı sinemasevərlərin içində məşhur olub və tənqidçilərin diqqətin qazanıb. Bu film o il İran sinemasının ən çox satılan filmi olmuşdu. “Eli barəsində” filmi ilə Əsğər Fərhadi elə bir sinema janrı yaratdı ki, yalnız bu rejissorun sineması idi. Bu film bir real hikayə ilə İran sinemasının yeni dalğasına səbəb oldu və müəyyən elədi ki, Fərhadinin oğurluğu təsadüfi deyilmiş. “Eli barəsində” filmi bu rejissoru beynəlxəlq aləmdə tanıtdi, amma iş burda bitmədi. Fərhadinin filmləri günbəgün gücləndi. O vaxta qədər ki, “Nadirin Simindən ayrılması” filmi İran sinemasının zeniti oldu. Bu film, dünyanın İran sinemasına ciddi səbəb oldu. Və sonunda “Satıcı” filmi ki, demək olar, bu rejissorun ən yaxşı filmidir və onun davamını göstərir. Fərhadinin filmləri realdır və adi insanların yaşam hekayəsidir. Rejissor bir müsahibəsində deyir: “Parisdəki filmim üçün hər gün insanların evinə gedirdim. Hər evdə çoxlu insan var idi, hərəsinin də öz hekayəsi və yaşamı. Insanların yaşamlarının xəlvətinə getmək məni çox cəzb edir”. Onun filmində musiqinin yeri yox. Necə ki yaşamda musiqi yoxdur. Fərhadi deyir: “filmlərim real olduğu üçün heç zaman musiqiyə ehtiyac hiss eləmədim”. 44 yaşlı rejissor indi yeni filminin çəkilişləri üçün Ispaniyadadır. Bu filmdə dünyamiqyasında tanınan məşhur aktyorların iştirakı gözlənilir.

http://xeber365.com/yazar-saticinin-sokulmus-yasami-92.html

   + لیلا نوروزی - ۱٢:٠۳ ‎ب.ظ ; شنبه ۱٠ تیر ۱۳٩٦

məhərrəm ayı iran azərbaycanında ماه محرم در اذربایجان ایران

yazar Leila Noroozi

İran Azərbaycanında məhərrəm ayı ən köklü mərasimlərdəndir. Bu mərasimlər yalnız İranda məşhur deyil və görünür ki, bu mərasimin səsi digər ölkələrə də gedib və diqqətləri qazanır. Bu mərasimlər ki, illər boyu yaşlılar, gənclər, qadınlar və həttə uşaqların əlilə qorunub və onların hər birisinin rolunun önəmi var, hər il məhərrəm ayında bir teatr kimi müxtəlif sahələrdə icra olunur və nəsildən nəsilə çox az dəyişiklərlə keçib və günbəgün xalq arasında önəmi artır. Tarixə baxarkən görünür ki, hərçəndi bu mərasimlərin kökü Səfəviyə hökumətindən qabaqdır, ancaq Səfəviyə dövründə güclənir və rəngi artır. O yerə qədər ki, bu dövrdə yeni mərasımlər görünür və bunun səbəbi Səfəviyə şahlarının şiə məzhəbinə marağıdır. Onlar bu məzhəbi İran ölkəsinin rəsmı məzhəbi eləməyə çalışırlar. Bu mərasimlərdə ələmlər və bayraqlar ki məscidlərdə qorunurlar və ya müxtəlif tarixi teştlər ki onların bəziləri Səfəviyə və Qacar dövrünə aiddir, ən önəmli nəsnələrdəndilər. Əza məhərrəm və səfər ayında Azərbaycanın hər yanında olur, amma Zilhəccə ayının son 10 günündə digər bir şəkili var o yerə qədər ki, xalqın hamısı qara geyim geyib bazarlar və küçələrdə əza ələmi qururlar. İran Azərbaycanında Məhərrəm ayının fəslsəfə, tarix və mədəniyyətinə aid önəmli çoxlu sözlər var ki, bəlkə neçə kitabda yerləşməz. Bu yazıda bu xalqın tarıxınə təsirli edib önəm daşıyan həmin mərasimlərin bir neçəsinin müərif eləməyə çalışırıq. Bəzi mərasimlərin bəzi şəhərlərdə önəmi çox, bəzilərdə az ola bilər. Ya da mümkündür ki, bir mərasım yalnız bir şəhərdə olsun, ya da hər şəhərdə bir az dəyişıklıklə keçirilsin. Amma önəmlisi onun dalında olan söz və xalqın roludur. Belə ki, hətta bəzən bir mərasimin arxasında bir vəziyyətə etiraz gizlənir, amma müstəqim şəkildə yox. Bu mərasimlərin bir neçəsini örnək göstərək: “Şaxsey” “Şaxsey” Azərbaycanın çoxlu yerlərində, xisusilə Təbrizdə məhərrəm ayına neçə gün qalandan başlanır və məhərrəmin 10-a qədər davam edir. Bu mərasimin xalq arasında çoxlu mənası var, amma əslində bir hərbi rəqs və paraddır. Əzaçılar bir xas ağac əllərinə götürüb yerdən ta başılarına qədər aparırlar və bu işi dəfələrcə görürlər. O zaman ki ağac yerə yaxınlaşır, hamısı birlıkdə və uca səslə deyirlər “şaxsey”. Yəni: Şah Hüseyn. Və o zaman ki ağac başlarına yaxşnlaşır, hamı deyir “Vaxsey”. Yəni: vay Hüseyn. Bu iş imam Hüseynin tərəfdarları ilə Yezidin tərəfdarlarının Kərbəla savaşına işarə eləyir. Əzaçılar əllərini bir-birinin dalına qoyurlar ki, ittifaq və birlik olmaqlarını gostərsinlər. Bəzən də təbil, ya sənclə diğər bir etiraz yaradılır. O yerə qədər ki, mərasimi yaxından izləyənlər və çalışanlar mənəvi bir havanı tənəffüs eləyirlər. Teşt qoyma mərasimi Bu mərasim ən qədim mərasimlərdəndir ki, Iran Azərbaycanının bəzi şəhərlərində, xüsusilə Ərdəbildə illərdi davam edir. Su teştlərini ki Fərat hadisəsinə işarə eləyir, məscidlərdə qururlar və əzaçıların imam Hüseyn əzasına hazırlaşmaqlarına nişanədir. Bu mərasim Səfəviyə dövründə Ərdəbildə başlanıb, amma son illərdə görünür ki, yaxın şəhərlərdə də teşt qoyulur. Teştlər mis, ya da bürünc olur. Teşt qurulandan sonra əza içində özəl bir dua oxunur və təbərrik üçün teştin suyundan içirlər. Bu mərasimin hədəfi budur ki, hz Əbəlfəzlin fədakarlıqlarını, ki, özünü suya və oda vurdu, ta imam Hüseynin çadırlarındakı uşaqlara su tapsın, göstərsin. Məhəllələrin yaşlıları teştləri çiyinlərində məscidlərə gətirirlər və sinə vuran dəstələr səsləyir: “əldəxil ya Əbəlfəzl”. Ərdəbil məscidlərinin memarlığında görünür ki, teştqoyma mərasimi üçün tağça kimi bir yer curranıb. Pulkə Pulkə bir dini-ənənəvi mərasimdir ki, məhərrəm ayının ilk 10 günündə İran Azərbaycanının bəzi şəhərlərində, məsələn, Əcəbşir və Bunabda qurulur. Pulkə bir odlu topun adıdır ki, parçadan curranır və onu bir tellə bağlayırlar. Sonra neft vurub odlayırlar və gecənın qaranlığında Kərbəlanın 72 şəhidinin adı ilə əzaçıların arasında dolanır. Dəstə Dəstə ki hər məhəllənin əzaçılarının toplumudur, İran türklərinin məşhur mərasimlərindən sayılır. Bu mərasim çoxlu şəhərlərdə göstərilir, amma bəzən hər şəhərdə fərqlidir. Məsələn, Ərdəbil şəhərində ki ən önəmli mərasimlərindəndir, məhəllələrin çoxlu rolu var. Hətta demək olar, bu bölümlər məhərrəm mərasimi şəklində təşkil tapıb. Şəhər 6 məhəlləyə bölünüb: Sərçeşmə, Alaqapı, Gazran, Pirətməlik, Üç Dükan və Toy. Bu məhəllələrin hər birinin onlarla kiçik məhəlləsi var və keçmiş zamandan indiyə qədər mərasimlərə davam ediblər. Hər bir məhəllənin əski bir ələmi var ki, müxtəlif cinslərdə, umumilikdə tirmə, ya məxmər və xas nəqşlərdədilər . Məhəllə əzaçıları şəhərin mərkəzinə, yəni bazara gedirlər. Bu 6 məhəllənin əzası qurtulandan sonra tasua gecəsi məhəllələrin məscidlərində sübhə qədər əza olur. Tasua gününün nahardan sonrasında şam gəzdirmə mərasimi əzaçıların təriqilə başlayır və işirakçılar 41 dənə şamla Ərdəbilin 41 məscidində şam yandırırlar. Şamlar, imam Hüseynın 41 çadırına işarə eləyir. Dəstələrin qabağında təbl və şeypur çalanlar ki hamısı qara geyim geyirlər, əzanın özəl musiqilərini çalırlar. Onların ardınca məhəllənin ələm və bayrağı gedir. Onların ardında sinə və zəncir vuranlar, qabağında məhəllənin yaşlıları gedirlər. Bu dəstələr o zaman ki digər məhəllənin məscidinin qabağına yetişirlər, o məhəllənin yaşlıları tərəfindən qarşılanırlar. Ya məsələn, Təbrizin müxtəlif əzadar dəstələri hər il ənənəvi şəkildə əzadarlıq eləyirlər. Bazarın Müzəffəriyə timçəsi bu əzaçılığın mərkəzidir və çoxlu şəhərlərdən gələrlər ta bu əzəmətə şahid olsunlar. Hər dəstə bir məhəllədir və hər məhəllənin qarşısında o məhəllənin ələmi yüklənir. Bu ələmlərin bəzisi tarixidilər. Təbrizin bazarında olan əza mərasiminə qadınların giriş izni yoxdu və bu mərasim tam kişilər mərasimidir. Şəbeh Aşura günü şəhərin müxtəlif yerlərində şəbeh mərasimi qurulur və bir teatr kimi Kərbəla hadisəsi göstərilir. Çadırlar qurulur və oyunçular geyimlərini geyirlər. Qırmızı geyinənlər Yezidin adamları olur, yaşıl rəng geyinənlər Imam Hüseynin. Sonra Kərbəla hadisəsini şeir, musiqi və teatrla icra eləyirlər. Şəbih mərasimləri şəhərin meydanlarında, və ya məscidlərin qabağında uç seri də: sübh, nahar və axşam çaği qurulur. Əzaçı qruplar çay, və ya şərbətlə qarşılanırlar. Aşura ədəbiyatı Məhərrəm tarixində həmişə görünüb ki, mərasimlər şeirlə qarşılanır: şaxsey, şəbeh, mərsiyələr. Onların hamısında şeirin izini və önəmini görmək olur. O qədər, ki aşura ədəbiyyatı ədəbiyyat da bir önəmli bölüm olub. Bu şeirlər umumiyyətlə, Kərbəla hadisəsini kəlmələrin musiqisilə söyləyirlər və ürəklərdə təsir qoyurlar. Mərsiyə və nohələr Azərbaycan türkcəsində oxunur və tonları da elə əskidə oxunan tondu. Bu sahədə çoxlu adlı şairlər yaranıb. O adamlardan ən adlısı Səlim Müəzzinzadeye Ərdəbilidir ki, səsi hər məhərrəm də Azərbaycanda və azərbaycanlıların ürəyində əyləşir və bu adamların çoxu məhərrəm ayını Səlimin səsilə xatırlayırlar. Ya da məsələn, Rəhim Münzəvi və Abbasquli Yəhyəvi, ya Ənvər Ərdəbili ki, şeirləri çox məhurdu. Seyyedəl Şuhəda masası yazar: Leila Noroozi Bu günlər bütün məscidlərdə və evlərdə Seyyədəlşuhədə adlı masa açıq olur və xalq bu mübarək masadan yemək yeyir. Yeməklərin çoxu düyü olar ki, fərqli forlamalarda hazırlanır. Teşt qoyulan gün səhər kimin nəziri olsa, məscidlərin qabağında qurban kəsib ətini yoxsulların arasında paylayar. Aşura tasua günündə küçələrdə və xiyabanlarda çoxlu ehsan verilər və xalq bu ehsanı təbərrük bilib ondan yeyər. Məhərrəm ayının digər nəzirlərindən qara ya yaşıl geyimlər geyinmək, qara ya yaşıl kaşne boyuna atmak, biləyə yaşıl parça bağlamaq, uşaqları Zolcənah atına mindirmək, uşaği Hz Ali Asğərin beşiyinə qoymağı göstərmək olar... Əski bir mərasimin yeniləşməsi İranın tarixindən görünür ki, 100 ilə yaxın öncədən məhərrəm mərasimlərində əzaçıların içində bir qrup nəzarətçi təşkil tapırmış və bu qrup əza dəstələrinin qarşısında gedib, yerə duşən şeyləri cəmləyirmışlər. Bu iş ki, nəzafətlə məhərrəm ayını qarşılayırlar, bir xalqın mədəniyyətini göstərir və gələn nəsil üçün yaxşı mədəniyyət yaradır. Hərçənd illərdir yaddan çıxıb. Ancaq yeni illərdə Ərdəbil şəhərində gənc nəsil bir NJO şəklində səhnəyə gəlib təbiəti qorumağa çalışır. Bunlar “Didebane Təbiəte Ərdəbil “ adıyla – ki, mənası təbiəti qoruyanlardı - məhərrəm günləri yaşıl bir uniformda xiyabanlarda gəzib, yerə tökülən zir-zibilləri cəmləyirlər. Məqsədlərini soruşanda deyirlər ki, “biz çalışırıq, xalqa deyək ki, bir gözəl cəmmiyyətə əl tapmaq yolu bir gözəl ətraf mühit qazanmaqdir”. Bu gənc nəsil bu işi iki ildir başlayıb, ancaq bu qısa zamanda səsləri İRAN ölkəsinin hər yanına gedib. Bəlkə də gələn illərdə bu iş də - yəni təbiəti qorumaq məhərrəm ayının mərasımlərindən birinə çevrilsin və xalq da bu mədəniyyəti yaratsın ki, ilin bütün aylarında təbiət onlara aiddi və qorumaq lazımdır.

http://xeber365.com/yazar-m-h-rr-m-ayi-iran-az-rbaycaninda-91.html

   + لیلا نوروزی - ۱٢:٠۱ ‎ب.ظ ; شنبه ۱٠ تیر ۱۳٩٦

şəhəryeri شهریئری

yazar:Leila Noroozi

Əgər Azərbaycanın tarixinə diqqət yetirsək, necə iftixarlı, əzəmətli və təəccüblü bir tarixi olduğunu, arxasında ən gözəl mədəniyyətlərin və ənənələrin dayandığını görərik. Zaman keçdikcə bu iftixarlar çoxalıb və indiyə qədər davam edir. Əgər bu tarix qorunmasa, yazılıb sənəd olmasa və onların barəsində modern texnologiyalarla, məsələn, film və digər vasitələrlə bəhs olunmasa, bir zaman aradan itəcək. Bu tarix illər boyu davam edib və indi bizim əlimizə bir amanat kimin çatıb. Iran ölkəsinin hansı yanına baxsaq, xalqın keçmişindən bəhs edən tarix var orda. Onları tanımaq və tanıtmaq lazımdır. İran Azərbaycanının da tarixi ən parlaq tarixlərdən biri sayılır. Hər bucağı elə-bil bir anadır ki, öz uşağını qucağında qoruyub ta kəşf olunana qədər. Azərbaycanın ən qədim mədəniyyətlərin yerində qurulduğu həqiqətini gostərmək üçün onlar, hətta yüzlər ad nümunə gətirmək olar: Həsənli təpəsi, Yanıq təpə, Azərtək təpəsi və... İran Azərbaycanının bütün şəhər və kəndlərində bu qədimi təpələri görmək olar. Ərdəbil vilayəti, onun şəhər və kəndləri bu təməddünlərin ən dəyərlilərindəndir. Bu tarixi yerlərdən biri Şəhəryeridi ki, Ərdəbilin Meşgin şəhərindədir: Ən önəmli kəşf olan yerlərdən biri Burazamdır (Şəhər yeri). Ehtimal olunur ki, bu ad düşmənləri qorxutmaq üçün istifadə olunub. Burazmanın mənası “bura gəlmə”dir ki, sonralar bu ad ora yaxın olan bir kəndin adı olu və dəyişiklərlə Pirazmiyana dönüb. Çün qədimdən orda bir şəhər var imiş “Şəhər yeri” adlanan. Şəhər yerinin tarixi İsa Məsihin doğumundan 9000 il əvvəl başlayır. Əlbət indiki zaman qədər və ola bilsin bundan da çox olsun. Meşginşəhər düzü İran Azərbaycanının və Ərdəbilin şimal-şərqinin 105 kilometrliyindədir. Şəhər yerinin vüsəti 400 hektardır və Qərə su çayının yanındadır. Üç bölümdən təşkil tapıb: hərb qalası, məbəd və qoşa təpə. İlk axtarışlarda dəmir çağına aid olan türbələr kəşf edilib və saxsıların tapılması bu yerin tarixinin dəmir çağından 3500 qabağa aid olduğu təxmin edilib. Bu səbəb olub ki, Ərdəbildə insanın sukunətinin mis-daş dövrünə aid olduğu müəyyənləşdirilsin. Orda İki lay saxsı da tapıldı ki, ikinci layın saxsıların sınıqlarının bərpasında istifadə olunduğu ehtimal edilir. “Gələcək o millətindir ki, öz keçmişini tanıyır” Qazıntılar zamanı çoxlu miqdar şüşə kəsən daş da tapılıb ki, bu bölgənin Qafqaz və Anadolu ilə əlaqələrinə şahid ola bilər, çünk keçmişdə bu daşların daha çox həmin yerlərdə çıxardılıb. Bölgədə sonrakı axtarışlar zamanı saxsı, bürünc və insan qalıqları görülüb. Bunların məbədlərə məxsus olan nəzirlər ola biləcəyi güman edilir. İki məbəddən biri qalanın mudafiə divarının altındaydı. Belə nəticəyə gəlinib ki, Urartu dövründə Şəhər yerinin xalqı ki, öz məbədlərinin üstündə qala tikmişdilər, öz dinlərindən dönüb və urartu tanrısını qəbul eləyiblər. Arxeoloji qazıntıların üçüncü bölümündə müəyyən olunub ki, Urartu dövründə qalaya od vurulub və tərk olunub. Toprağın qatlarında olan kül bu yanğını göstərir. Şəhər yerinin əsil məbədi toprağın altından tapılıb ki, 300 dən çox müxtəlif ölçülü daşlardan inşa edilib: 35 sm-dən 250 sm-ə qədər. Daşlar insan şəklindədilər. Bu daş qaldırmaların çoxu sıralı şəkildə düzülüblər. Bunların hamısında saç, qılınc küpü və qılınc qabı aydın şəkildə görünməlidi. Saç onların hamısında var və əksəriyyətində ucları beş yerə bölünüb ki, ola bilər, onların əlləri olsun. Buranın adamlarının bir zamanlar animizmə üz gətirdikləri ehtimalı var: onlar cansız əşyalara sitayiş edir və bir para işlərində onlardan kömək istəyirlərmiş. Qoşa təpədən keçəndən sonra Pirazmiyan kəndinin girişinə yaxın balaca otaqlar görünür ki, onlar da daşdandılar. Onların üstü böyük daşlarla tutulurmuş. bir balaca qapıları da giriş və çıxış üçün varmış. Yağış yağan zaman qısır qadınlar bu otaqlarda yatıb və yağışdan hamılə qalmaq istəyirmişlər. Qədim türklər bu inamdaymışlar ki, göy kişi, yer qadındır. Yağıs yağanda yer və göy cütləşirmişlər, sonra bitkilər və ağaclar doğulurmuş. Belə olub ki, ilk insan da dünyaya gəlib. Bu səbəbdən türklər vətənə ana vətən deyirlər. bu otaqlar indi tamamilə yoxa çıxıblar. Qərə su çayının şimalında bir daş qayanın üstündə şəkillər qazılıb. Ehtimal ki, bu səkillər Al arvadının şəkiləri olsun. İran Azərbaycanı xalqının “Omay ve Al arvad”ı adında mifləri var. Omay xoşbəxtlik quşudur ki, günəşin tərəfindən göndərilir və qısır qadınlara uşaq gətirir. Onun qarşısında Al arvadının qırmızı saçları var və təzə dünyaya gələn uşaqları oğurlayır. Al arvadı dəmirdən qorxur və bu səbəbdən təzə dünyaya gələn uşağın yanına dəmir qoyurlar. Bu adət hələ də bəzi kəndlərdə icra olunur. 2004-cü ildən 2006-cı ilə qədər qazıntılar zamanı 3 dəfə böyük və üstü örtülü otaq tapılıb ki, balaca daş qaldırmaları, 3 nəfərlik 2 sırada və onların qarşısında bir böyük daş qaldırması vardı. Bunları duruşlarına görə məktəb uşaqları adlandırıblar. Demək olar ki, daş heykəllərin üstündə olan şəkillər Türkiyənin Iğdırında olan heykəl və adam başlarına tam oxşayırlar . Bu yerdə altı daş qaldırmanı o biri daşlardan ayrı bir yerdə elə toplaşıblar ki, yıldız köməsinə bənzəyirlər. Bir böyük daş qaldırma da buranın şimalındadır ki, qütb ulduzu sanılır. Indiki halda və bu cür parlaq tarixə sahib olarkən, təəssüf ki, Şəhər yerinin çox hissəsi məhv olub və əgər qorunmazsa, gələcək nəsillərə heç nə qalmayacaq. Gərəkdir ki, bunları dünyaya tanıtdırıb, onlardan dərs alaq və bu daş sənədləri hifz eləyək. Şəhər yeri indi xalqın ziyarəti üçün bir muzey olub, ancaq gələcəkdə bir site-müzeyə sahib olacaq.

http://xeber365.com/yazar-s-h-r-yeri-dasdan-olan-insanlarin-s-h-ri-90.html Etiketler: “Şəhər, yeri:, daşdan, olan, insanların, şəhəri”,

   + لیلا نوروزی - ۱۱:٥۸ ‎ق.ظ ; شنبه ۱٠ تیر ۱۳٩٦

kınduvana qar yağırdi در کندوان برف می بارید

yazar;Leila Noroozi

Bakıdan Təbrizə gonağım gəlmişdi. Qərarlaşmışdıq ki, cümə axşamı gedək Kənduvana. Kənduvan turistik bir kənddir və evləir yekə daşların içindədir. Bu model kəndlərdən dünyada 3 dənədir. Biri Amerikada, biri Türkiyədə və üçüncüsü isə Kənduvandır. Bir gün qabaq bir qadın taksi sürücüsünün nömrəsini alıb sübh saat səkkizdə yola çıxmağa qərarlaşdıq. Sübh tezdən sürücü qadın zəng edib soruşdu: Bu qarda yenə getmək istəyirsiniz? Yerimdən qalxıb pəncərənin önünə getdim. Şirin qar yağırdı. Qonağım da ki gecə Kənduvaya getmək sevincindən yatmamışdı, qar yağdığını biləndə kədərləndi. Onun üzünü görüb sürücü qadına dedim: Hə, getmək istəyirik. Yarım saat sonra yola düşdük. Sürücü kök və balacaboy bir qadın idi. Gözündə gözlük, əynində də qara paltar vardı. Üskü şəhərinə qədər bizə öz hekayəsini danışdı. Bu qadın 13 yaşında anasıyla bir qəribə şəhərdə taksiyə minir və sonra bilirlər ki, şofer onlardan 10 faiz çox pul alıb. 13 il əvvəl də taksı şoferi olub.O zaman hələ İranda bir qadın üçün taksi şoferi olmaq normal qəbul olunmurdu. Mən kameramı yandırıb caddənin qarını çəkirdım. Qadının səsi kadrlarda qalıb. Ondan soruşdum ki, əriniz sizin şoferliyinizə nə deyir? Gülərək dedi: “Onun belə problemi yoxdu. Çünki mən kişi kimi qadınam. Bu yollarda neçə dəfə yolda qalan kişilərə yardım eləmişəm. Bu qarı görürsünüz, məndən başqa heç qadın sürücü bu havada yola çıxmaz”. Üskü şəhərinin yolu bitəndən sonra daha yolda maşın görünmürdü. Qar da ələnirdi. Sübh çağında yola düşməmişdən qaba1 çantama yeməli şeylər yığmışdım. Dedim birdən yola bağlanar və biz yolda qalarıq. Üzü yüxarı gedirdik. Birdən maşının sürəti azaldı, sonra da dayandı. Qadın hər nə elədisə də, maşın getmədi. Mənim kameram isə hələ də çəkirdi. Kamerada sağa baxdım, dərə idi. Bir anlıq qorxdum. Qonağıma baxdım. Özüm heç, ama əgər ona bir şey olsaydı... “Dönüb qayıtmalıyıq” dedi qadın və başladı maşını döndərməyə. Qonağım yenə üzülmüşdü. Amma çarə yox idi. Bir az da qalsaydıq, yol daha xətalı olacaqdı. Qadın maşını döndərincə bir fikir gəldi ağlıma. Qonağıma baxdım, elə bil fikrimi oxumuşdu. Gülümsədi. – Dayan, biz gözləyirik, bir maşın gəlsin, onunla gedək Kənduvana. Qadının gözləri yekəldi. İnanmırdı. Maşından düşüb qarla örtülmüş yola baxdıq. Mənmi kameram hələ də çəkirdi. Neçə vaxt sonra uzaqdan bir qara maşının gəldiyini gördük. Qonağım uca və sevincli səslə dedi: “Bir maşın gəlir...” Maşın yaxınlaşdı. Üçümüz də əl eləyib maşının şoferini dayanmağa məcbur elədik. Dayanmaq istəmirdi. Yəni yaxşı bilirdi ki, üzü yuxarı yerdə dayansa, yola düşmək çətin olacaq. Dedik Kənduvana getmək istəyirik, amma qar imkan vermir. Bizi aparmağa razılaşdı. Amma maşın işə düşmədi. Qadın sürücü isə elə hey deyirdi ki, gəlin mənlə qayıdın. Amma biz Kənduvanı istəyirdik. Maşın sağa, sola gedirdi, bircə qabağa getmirdi. Sağ isə dərə idi, bunu, bəlkə də, təkcə mən bilirdim. Kişi maşını arxaya sürdü və üzü yuxarı sürəti çoxaldıb qalxdı. Yola düşdük. Kənduvana çatandan sonra kişinin maşını oranın hotelinin həyətinə girdi. Neçə nəfər maşının qabağına gəldi və kişini hörmətlə qarşıladılar. Mən və qonağım baxırdıq ki, nə olub və bizi gətirən kişi kimdir ki, belə? Bir nəfər soruşdu ki, siz müdirin qonaqlarısız? Bizə çay gətirdilər və müdirin tapşırığıyla bizi kənddə gəzdirdilər. Kəndə qar yağırdı. Daşdan olan evlərin başı ağarmışdı. Burda kameramın batareyası bitdi...

http://xeber365.com/yazar-k-nduvana-qar-yagirdi...-72.html

   + لیلا نوروزی - ۱۱:٥٥ ‎ق.ظ ; شنبه ۱٠ تیر ۱۳٩٦

ərdəbilin yeraltı memarlığı معماری زیرزمینی اردبیل

yazar:Leila Noroozi

“Yeraltı memarlığı" ya "əllə qazılan" binalar insanın lap ilk yaşayış yerlərindən sayılır ki, özünü və ailəsini qorumaq üçün ondan istifadə eləyirmiş. Təbii ki, bu binaları yaratmaq çətin imiş və çox vaxt alırmış. Çünki daşı qazıb və orda otaqlar düzəldirmişlər. Həm öz yaşamlar, həm də saxladıqları heyvanlar üçün. Bu iqamətgahların bəzisində hətta son illərdə də yaşamın davamı var. Bu məsələni lap aydın şəkildə Kənduvanda görmək olar. Bura son 10 ildə turistik məkan olub və iqtisadi baxımdan xalqı köçməkdən qoruyub. Yeraltı memarlığı memarlıq sahəsinin önəmli hissələrindən biridir və onunla bağlı çoxlu araşdırmalar aparılıb. Ancaq indi binaların hamısı yerin üstündə tikildiyindən yerin altında qalmaq insanın marağını qazanmır, heç kimin bu tərz yaşamaqdan xəbəri yoxdu. Lakin 21-ci əsr yaşayışının bu tərzə çox ehtiyacı var. Çünki enerjini saxlayır və onun tələf olamağının qabağın alır. İkincisi, yerin altında nə boyda istəsən, ev tikə bilərsən. Ən önəmlisi də budur ki, əgər evlər yerin üzündən altına köçürülsələr, yəni yerin üzündə təkcə xiyabanlar, idarələr, parklar və memarlıq abidələri qalsa, dünyanın görüntüsü daha gözəl ola bilər. 21-ci əsrin şahid olduğu bu səliqəsizlik də aradan qalxar. Habelə səs-küy də azalar. Həmçinin bilməliyik ki, yerin altındakı binalar səsi içəriyə buraxmırlar. Bundan əlavə, bu binalar insanı yel və fırtına xətərindən qoruyur və insanı ətraf mühitlə bir səmimi yaşama yaxınlaşdırır. Bütün bunları biləndən sonra cəmiyyətdəki sıxlığın qarşısını almaq üçün bu kimi binaları yaratmaq ehtiyacı daha çox hiss edilir. Necə ki inkişaf etmiş ölkələrdə bu məsələ qabardılır. Yeraltı memarlığında qapı, pəncərə, taxça, anbar, məşəl yerləri və sairə binalara uyğun yaradılırır. Məsələn, pəncərənin harda yerləşməsi və nə boyda olmağı o binanın gün almağına bağlıdır. Yeraltı memarlığa dağlıq yerlərdə çox maraq göstərilib. Bəlkə də, buna səbəb yuxarıda dediyim kimi enerjinin saxlanmasıdır. Ya da dağ və daşın binanı xətərlərdən qorumasıdır. Azərbaycanın da yeraltı memarlığında böyük səhmi var. Ancaq təəsüf ki, indiyə qədər ona çox dəyər verilməyib və tanıdılmayıb. Məsələn, bir araşdırmada şahid oldum, Ərdəbilin Kənzə, Gülistan, Kəndə, Ərcə, Ları, Unar, Viənd və digər kəndlərində yeraltı memarlığı var ki, 100 il əvvələ qədər onlarda yaşayış var imış. Bu binalar daşdan olduqları için indi də yaşamaq olar. Ancaq modern həyatla sakitlik bir-birlərinə uyğunlaşdırılmalıdır. Bunun üçün də əvvəlcə gərək bu binalar tanıdılsın. Hətta onlar yaşayış binası kimi istifadə olunmasa belə, hotel, restoran, muzey, mədəniyyət mərkəzi kimi istifadəyə verilə bilər. Yaxşı reklam olunsa, bu kimi məkanlar çoxlu turist də cəlb edə bilər.

http://xeber365.com/yazar-yeraltinda-yasayanlar-124.html

   + لیلا نوروزی - ۱۱:٥٢ ‎ق.ظ ; شنبه ۱٠ تیر ۱۳٩٦

azərbaycan Saraları

yazar;Leila Noroozi

XXI qərinə inkişaf çağıdır və bütün ölkələr hər gün bu istiqamətdə addımlamağa çalışırlar. Bu məsələ, xusüsilə, inkişaf etmiş ölkələrdə daha çox hiss olunur. O qədər ki bu sahə, az qala, bir festivala, bayrama çevrilib. Bəzən bu ənənəvi festivallarda tamamilə gözəl, fərqli bir mənzərə yaranır. Dünyanın dörd bir yanında insanlar gündəlik qayğılardan qaçmaq üçün fərqli şeylər axtarırlar. Hər ölkənin və hər xalqın özünəxas mədəniyyəti və davranışları var ki, təkcə o xalqa aid olduğu üçün qorunmalıdır, çünki onun sərvətinin bir hissəsidir. İnsanlar səyahət edərkən müxtəlif mədəniyyətlərlə tanış olurlar. Bu tanışlıq onların digər xalqlarla yaxınlaşmasına, aralarlnda səmimiyyət yaranmasına səbəb olur. Nəticədə xalqın arasında bir sevgi formalaşır. Yəqin, ona görə də, vətəndaşları səyahəti sevən ölkələrdə savaşa meyl azdır. İnsan bir yerdə çox qaldıqca, özünü qorumaq və başqalarını düşmən bilmək hissi artır. Köçərilər də bu cəhətdən çox maraqlı xalqdır. Fərqli xüsusiyyətlərə, fərqli mədəniyyətlərə sahib olduqları üçün onları barışa yolunda bir silah saymaq olar. İran Azərbaycanında iki qrup köcərilər var: Şahsəvənlər və Qərədağ köçəriləri. Bu köçərilər hər il baharın ortalarında qışlağa gedib payızda yaylağa dönərlər. Keçmişdə imkanların az olduğundan dəvə və atla köçərdilər. Ancaq indi dəvələrin, atların yerini avtomobil tutub. Bunu da deməliyəm ki, Riza şah dövründə "təxtə qapı" adlanan bir hadisədə hökümət onların çoxunu köçərilikdən əl çəkib oturaq həyata keçməyə məcbur edib. Vaxtilə fərqli mədəniyyətə və davranışa sahib olan köçərilər indi fərqliliklərinin bir qismini itiriblər, adət-ənənələrinin çoxu yoxa çıxıb. Ancaq bəzilərini hələ də qoruyurlar. Məsələn, qadınların tuman-köynək adlanan, rəngli parçadan tikilmiş bir neçə qatlı geyimi kimi... Hazırda köçəri mədəniyyətinin tamamilə yoxa çıxmasının qarşısını almaqdan ötrü hər il bahar mövsümündə festival keçirilir. Festival çərçivəsində köçərilər öz həyat tərzlərinə xarakterizə edən nümunələri nümayişə çıxarırlar. Ölkənin müxtəlif yerlərindən seyrçilər onların tamaşasına gəlirlər. Bu festivalda yemək sərgisi də olur, geyim də, ox atmaqda, at çapmaqda... Bunlar festivalın ən önəmli bölümlərindəndir. Festivalın ən gözəl və ən dəyərli bölümü isə qadınların at çapmasıdır ki, Azərbaycanın tarixində qadının yerinə və dəyərinə dair bir sübutdur Bu bölümdə nağıllarda haqqında eşitdiyimiz Sara kimi bir qızın at sürməsinə gerçəklikdə şahid oluruq. Qadınlar rəngbərəng geyimlərini geyinərək festivalda iştirak eləməyə bir neçə saat əvvəldən hazırlaşırlar. Onlardan niyə at sürdüklərini soruşanda belə cavablar verirdilər:" Uşaqlıqdan atla köçdüyümüz görə at sürməyə öyrəşmişik", "Nədən? Hər insanın bir röyası var. Mən də həmişə bunu xəyal edirdim. Ona görə də bu il qərara gəldim ki, iştirak edim", " atı sevirəm, at bizdən ötrü dəyərli bir heyvandır ". Təbii ki, bəzi qadınlar və qızlar da var ki, ataları, qardaşları, ya da ərləri onların festivalda iştirak etmələrinə icazə vermir. Amma elələri də var ki, davamlı olaraq festivala gəlirlər Məhləqa da həmin qadınlardan biridir: -"24 ildir birinci yerə çıxıram. Bu il də qalib gəlsəm, 25 il olacaq". Bu sözü deyərkən onun gözlərində, əl hərəkətində bir qadının qürurunu görmək mümkündü. Elə dediyi kimi də olur. Məhləqa 25-ci dəfə də qalib gəlir və bütün seyrçilər onu alqışlayırlar! http://xeber365.com/yazar-az-rbaycan-saralari-140.html

   + لیلا نوروزی - ۱۱:٤۸ ‎ق.ظ ; شنبه ۱٠ تیر ۱۳٩٦

sültan savalanımız

 

yazar: Leila Noroozi

Savalan dağı barəsində olan əfsanələr, nağıllar və bayatılaruşlardan,güllərdən, bitkilərdən və heyvanlardan yaranıb. Xalq tarix boyu bu dağda və onun ətəyində bitənlər və yaşayanlar haqqında nağıllar və hekayətlər uydurub, onları şıfahi ədəbiyyatda yaşadıb və bir nəsildən digərinə ötürüb. O əfsanə və nağılları dağ yaşamının bəzəyi də adlandırmaq olar. Bütün mədəniyyətlərdə “dağ” kəlməsi böyüklük və güc nişanəsidir. Öz xalqının “Sultan Savalan” adlandırdığı Savalan da ən təmiz və böyük dağlardan biridır. Xalq arasında bu dağ cənnətin 7 böyük dağından biri hesab olunur, heç zaman qarı əriyib bitmir. Buna görə də insanlar inanırlar ki, nə vaxt onun qarı əriyib bitsə, qiyamət günü gələcək. Azərbaycanın Ərdəbil vilayətində, Xiyo şəhərində yerləşən bu dağın başında bir göl də var. Deyilənə görə, Zərdüşt peyğəmbərin məzarı həmin gölün sahilindədir. Ona görə də çobanlar dağa çıxmaq istəyən adamlara təmizlənməyi məsləhət görürlər. Savalanın ən böyük zirvəsi - Sultan Savalanın hündürlüyü 4811 metrdir. İkinci zirvə Hərəm dağıdır (və ya kiçik dağ) - 4800 metr. Qədim zamanlarda xalq arasında deyilirmiş ki, təkcə qadınlar bu dağa çıxa bilərlər, çünki Hərəm kişiləri özünə yaxın qoymur. Əgər bir kişi dağa çıxmaq istəsə, dağ onu vurub yerə salır. Savalanın üçüncü böyük zirvəsi Kəsra dağı (və ya Anam dağ) adlanır. Onun ucalığı 4780 metrdir. Bunlardan əlavə Savalanın 28 zirvəsi var və hamısının adı türkcədir. Məsələn, Ayqar dağı, Canavar dağı, Cüt bacı dağları, Dəli Alı dağı, Qızıl dağ, Qara dağ, Qoşa dağ, Qumlu dağ, Qənbər ayı boğan dağ, Oğlan dağı, Kəhlik dağı, Gözəli dağ və s... Keçmişdə Savalan xalqının ən böyük andları bu dağın böyüklük və təmizliyinə imiş. O qədər ki, deyilənə görə, nə vaxt Savalanın adı çəkilsə, zəhərli ilan ovdan geri dönüb nifrətini unudar, hər kəs bir bəla, ya da çətinliklə üzləşsə, Sultan Savalanın adını çağırıb nicat taparmış. Bu dağın barəsində çoxlu kitablar yazılıb. Türk alimləri bu inamdadırlar ki, türk dilində “səs” və “alan” kəlmələri birləşib yeni bir kəlmə yaradıblar: Səs alan və ya sav alan. Bəziləri də belə deyirlər ki, “səbl” bu dağa yağan güclü yağışın adı imiş və sonralar dağın adı olub. 1979-cu ildə İtaliyada Vezuvi vulkanında həlak olan Plinus, Savalan barəsində deyir: “Zərdüşt 30 yaşında bu dağda tək yaşamağa başladı və onun yavanlığı bir pendir idi ki, xarab olmurdu.” Zoneydi də “Tacolurus fi şərhelqamus” adlı kitabında belə yazır: "Savalan salih insanların yeri və müqəddəs yer, bəzi mühəddis insanların məzarı imiş". Böyük filosof Nitşe də "Zərdüşt belə dedi” adlı kitabında yazır: “Zərdüşt 30 yaşında öz vətəni Çiçest gölünü (Araz kənarında) tərk eləyib bir dağa getdi və 10 il orda yalnızlıqdan yorulmadı”. Jak Demorgan da yazır ki, Savalan və Səhənd iki dağ imış ki, islamdan qabaq Mad, Həxaməneşi və Sasani hökmranlarının onlara çox hörmətləri var imiş - yeni taxta çıxan, ya da bir yeri fəth eləmək istəyən şahlar əvvəl Savalanın zəyarətinə gedərmiş. İnanclar, tarix öz yerində, amma Savalan dağının xalqın həyatında böyük rolu var, bir bərəkət sayılır. Çünki Savalan: - bölgənin əsas su mənbələrindən biridir; - ən gözəl və əmniyyətli dağlardan biridir; - yüzlərcə isti və buzlu bulağı var; - Azərbaycan köçərilərinin yaylağıdır; - müxtəlif heyvanların, quşların və bitkilərin vətənidir; - dünyanın misilsiz göllərindən biri bu dağın başındadır; - ən yaxşı güllər bu dağda bitir, bu səbəbdən də burda çəkilən balın tayı-bərabəri yoxdur; - Babək kimi böyük sərdara sahibdir və Əşkani şahlarının yaylağıymış; - bu dağın xalqın ədəbiyyatında və dilində bütün dağlardan daha çox yeri var. Aşıqlar Savalan haqqında şeirlər qoşub nəğmələr oxuyublar. Və təbii ki, bayatılar... Savalanım buz bağlar, dörəsi yarpuz bağlar. Qaşın gözün şəninə Aşıq gələr söz bağlar. ... Savalan qardan doymaz, Xəstələr nardan doymaz. Mənim bu ac gözlərim Baxdıqca yardan doymaz. ... Savalanın düzündə, Qoşa xal var üzündə. Mənim nə günahım var, Günah sənin özündə. http://xeber365.com/yazar-sultan-savalanimiz-149.html

   + لیلا نوروزی - ۱۱:٤٤ ‎ق.ظ ; شنبه ۱٠ تیر ۱۳٩٦